Tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh, khởi nguồn và phát triển mạnh tại Nam Định, là một nét văn hóa tâm linh quan trọng của người Việt. Năm 2016, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nguồn gốc thờ Mẫu tại Nam Định gắn liền chặt chẽ với hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh – một trong "Tứ bất tử" của văn hóa Việt. Theo các huyền tích, bà có 3 lần giáng sinh, trong đó có 2 lần quan trọng nhất diễn ra tại Nam Định. Chính vì là nơi sinh ra và hóa thân của Thánh Mẫu, Nam Định được coi là "Thánh địa" của đạo Mẫu.
Người Việt có câu :
"Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ "
Trong câu ca này, tháng Ba âm lịch giỗ Mẹ là để tưởng nhớ công đức của Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Đó là đạo lí uống nước nhớ nguồn có từ hàng nghìn năm nay của người Việt.
Phủ Dầy - "trái tim" của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Tọa lạc tại huyện Vụ Bản, là quần thể di tích đồ sộ và thiêng liêng nhất thờ phụng Thánh Mẫu. Gồm hơn 20 công trình kiến trúc nghệ thuật đặc sắc, nổi bật là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu . Đây là nơi lưu giữ những sắc phong, văn bia và hiện vật cổ giá trị, minh chứng cho dòng chảy bền bỉ của đạo Mẫu qua nhiều thế kỷ.
Phủ Tiên Hương
Được coi là nơi Mẫu giáng sinh lần thứ 2 (khi bà tên là Giáng Tiên, con ông Đặng Thái Công). Đây là phủ chính, có quy mô bề thế và kiến trúc rất tinh xảo.
Phủ Tiên Hương là địa điểm diễn ra nhiều nghi lễ hầu đồng và hoạt động tâm linh trong lễ hội Phủ Dầy.
Công trình có kiến trúc truyền thống đặc trưng với nhiều hạng mục như cổng phủ, sân phủ và điện thờ.
Phủ Vân Cát
Nơi Mẫu giáng sinh lần thứ nhất (con ông Lê Tự Tiên). Phủ này nằm cách phủ Tiên Hương không xa, có hệ thống hồ bán nguyệt và lầu vọng cung rất đẹp.
Phủ Vân Cát thường diễn ra các hoạt động tâm linh như dâng hương, cầu phúc và nghi lễ hầu đồng.
Cùng với Phủ Tiên Hương, nơi đây là điểm hành hương quan trọng trong lễ hội Phủ Dầy.
Lăng mẫu
Được xem là nơi an nghỉ và tưởng niệm Thánh Mẫu
Nổi bật với kiến trúc đá truyền thống, mang nét cổ kính và trang nghiêm.
Nghi lễ hầu đồng
Hầu đồng là nghi lễ quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ – Tứ phủ của người Việt.
Nghi lễ do thanh đồng thực hiện, thể hiện sự giao hòa giữa con người và các vị thánh trong tín ngưỡng dân gian.
Trong buổi hầu đồng, thanh đồng thay nhiều trang phục của các vị thánh, kết hợp với âm nhạc hát chầu văn và các nghi thức dâng lễ.
Nghi lễ mang ý nghĩa cầu bình an, may mắn và tài lộc cho người tham gia.
Hầu đồng thường diễn ra tại các đền, phủ thờ Mẫu như quần thể Phủ Dầy (Nam Định) và là một nét đặc sắc trong đời sống tâm linh của người Việt.
Lễ hội Phủ Dầy diễn ra từ mùng 3 đến mùng 8 tháng 3 âm lịch hằng năm.
Các hoạt động chính gồm rước kiệu, dâng hương, nghi lễ hầu đồng và hát chầu văn.
Lễ hội thu hút đông đảo người dân và du khách đến hành hương, cầu bình an và may mắn.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh của người dân mà còn góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Qua các nghi lễ, lễ hội và sinh hoạt tín ngưỡng, đời sống tinh thần phong phú cùng bản sắc văn hóa đặc trưng của người dân Nam Định được thể hiện rõ nét.