Khởi nguồn từ Thiên Trường xưa – vùng đất từng thấm đẫm hào khí Đông A – truyền thống hiếu học Nam Định được hun đúc qua nhiều thế hệ, bền bỉ chảy cùng chiều dài lịch sử dân tộc.
Thiên Trường Phủ
Lục ám hồng hi bội tịch liêu
Tễ vân thôn vũ thổ hoa tiêu.
Trai đường giảng hậu tăng quy viện,
Giang quán canh sơ nguyệt thượng kiều.
Tam thập tiên cung hoành dạ tháp,
Bát thiên hương sát động xuân triều.
Phổ Minh phong cảnh hồn như tạc,
Phảng phất canh tường nhập mộng nhiêu.
Được nhìn nhận như một trung tâm văn hoá lớn của thời Nhà Trần bên cạnh Thăng Long, Hành cung Tức Mặc - Thiên Trường không chỉ là nơi ở của các vua Trần khi về quê hương mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa – học thuật quan trọng. Tại đây tồn tại Nhà học, nơi tổ chức các buổi bình giảng văn thơ, trao đổi tư tưởng của tầng lớp Nho sĩ, trí thức đương thời. Điều đó cho thấy vùng đất Thiên Trường không chỉ là trung tâm chính trị thứ hai của triều đình, mà còn là điểm hội tụ trí tuệ và tinh thần hiếu học đặc sắc.
Hệ thống trường lớp
Dưới thời Nhà Trần, hệ thống trường học được mở rộng với cả trường công và trường tư. Trường công do triều đình quản lý, tập trung chủ yếu ở Thăng Long và Phủ Thiên Trường, hai trung tâm chính trị và giáo dục lớn của đất nước. Năm 1243, triều đình cho trùng tu Quốc Tử Giám, đến năm 1253 lập Quốc học viện để giảng dạy Tứ thư, Ngũ kinh và tổ chức các hoạt động bình giảng văn thơ cho Nho sĩ.
Bên cạnh Thăng Long, phủ Thiên Trường (thuộc Nam Định ngày nay) cũng là một trung tâm giáo dục quan trọng. Năm 1281, triều đình cho lập Nhà học tại đây, trở thành nơi học tập và sinh hoạt học thuật của các Nho sĩ trong vùng.
Thể lệ thi cử
Dưới thời Nhà Trần, hệ thống khoa cử được tổ chức với ba cấp thi chính: thi Hương, thi Hội và thi Đình.
Thi Hương được tổ chức tại các trường thi, nhiều tỉnh thi chung 1 trường, Kỳ thi Hương gồm có 4 kỳ: Sĩ tử nào đậu kỳ Đệ Nhất sẽ được vào thi kỳ Đệ Nhị, đậu kỳ Đệ Nhị sẽ được vào thi Kỳ Đệ tam.... cho đến hết kỳ Đệ Tứ. Chấm thi kỳ Đệ Tứ xong, các quan Giám Khảo sẽ xếp thứ tự từ cao xuống thấp. Sĩ tử đậu kỳ thi Hương (đậu 4 kỳ hay đậu tứ trường) sẽ phân thành 2 hạng: Cử nhân và Tú Tài.
Thi Hương là kỳ thi đầu tiên, được tổ chức tại địa phương để chọn những người có học lực lên kinh đô dự thi Hội.
Thi Hội diễn ra ở kinh đô nhằm tuyển chọn những sĩ tử xuất sắc nhất.
Những người vượt qua kỳ thi Hội sẽ vào thi Đình, kỳ thi cao nhất do nhà vua chủ trì để xếp hạng và ban học vị Tiến sĩ.
Trường thi Hương tại Nam Định
Trường thi Hương Nam Định được xây dựng quy mô ở xã Năng Tĩnh, tổng Mỹ Trọng, huyện Mỹ Lộc. Trường có chu vi 214 trượng, tường cao 5 thước, cả trong và ngoài có 21 tòa nhà lợp ngói. Trường chia làm 3 khu vực: nội trường (khu trong cùng), ngoại trường (khu giữa) và bên ngoài cùng là khu vực thí sinh làm bài thi. Nội trường là nơi làm việc dành cho các quan Sơ khảo, Phúc khảo, Giám sát trường thi. Ngoại trường là nơi làm việc của các quan Chánh chủ khảo, Phó chủ khảo, Chánh phân khảo, Phó phân khảo, Chánh, Phó Đề điệu. Khu vực thí sinh làm bài thi được phân chia bằng con đường chữ thập, chia khu này thành 4 vi (Giáp, Ất, Tả, Hữu), 8 cửa, tại mỗi cửa đều treo danh sách thí sinh dự thi.
Trường thi Hương Nam Định không chỉ là nơi tổ chức các kỳ thi tuyển chọn sĩ tử mà còn góp phần hình thành truyền thống hiếu học của vùng đất này. Trong suốt thời kỳ khoa cử phong kiến, nơi đây đã thu hút đông đảo sĩ tử từ nhiều địa phương về dự thi, tạo nên một không gian học tập và cạnh tranh học thuật sôi nổi. Từ những kỳ thi này, nhiều nhân tài đã được tuyển chọn, đóng góp vào bộ máy quản lý của triều đình và sự phát triển của đất nước. Chính vì vậy, trường thi Hương Nam Định trở thành một dấu ấn quan trọng trong lịch sử giáo dục và khoa bảng của vùng Nam Định.
Hình ảnh trước cổng trường thi ở Nam Định, nơi diễn ra kỳ thi Hương của triều đại nhà Nguyễn năm 1900.
Không chỉ tồn tại trong các trung tâm giáo dục lớn, tinh thần hiếu học còn lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống của người dân ở khắp các làng quê. Từ những lớp học giản dị nơi đình làng, mái nhà tranh đến hình ảnh thầy đồ dạy chữ cho trẻ nhỏ, việc học đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống cộng đồng.
Những nền tảng học tập được cha ông gây dựng từ thời xa xưa đã nuôi dưỡng tinh thần hiếu học, để hôm nay và mai sau Nam Định vẫn mãi là vùng đất của tri thức và khát vọng vươn lên